پیش‌نویس طرح بازیافت زباله‌های الکترونیکی از سوی وزارت صنایع و سازمان محیط زیست تهیه شد

بازیافت صحیح زباله، بازیافت محیط زیست و سرمایه

شبنم کهن‌چی- اقتصاد دیجیتال با تولید انواع پخش‌کننده‌های چند رسانه‌ای، تلفن‌های همراه، رایانه‌های رومیزی و همراه و سایر وسایل دیجیتال جان گرفت تا نشانه‌ای از پیشرفت بشر در چند سال اخیر باشد. این چرخه به سرعت پیش می‌رود و همراه خود بسیاری از امور، فعالیت‌ها و عادات بشر را متحول می‌کند. این نشانه‌ها عمر مادام ندارند و خیلی زود در چرخه تغییر از بین می‌روند تا نشانه‌های تازه‌تری جایگزین آن‌ها شود. وقتی این وسایل دیجیتالی، مستعمل و از رده خارج می‌شوند... به کجا می‌روند؟ چه می‌شوند؟

در پاسخ بايد گفت كه این وسایل به زباله‌های الکترونیکی(E-Waste) تبدیل می‌شوند. همان‌طور که پیدایش این وسايل زندگی بشر را متحول می‌کند، مرگ و تبدیل آن‌ها به زباله‌های الکترونیکی نیز بر زندگی بشر تاثیر قابل توجهی می‌گذارد.

سازمان ملل اعلام کرده است سالانه حدود 20 تا 50 میلیون تن زباله الکترونیکی تولید می‌شود که این آمار با توجه به افزایش نفوذ وسایل الکترونیکی به زندگی بشر، افزایش می‌یابد. بزرگ‌ترین تولیدکننده زباله الکترونیکی در دنیا، آمریکا و بزرگ‌ترین کشوری که زباله‌ها در آنجا نگهداری و بازیافت می‌شوند نیز چین شناخته شده است. صادرات گسترده زباله‌های الکترونیکی به چین و حتی هند، باعث شده است آسیا را زباله‌دان کشورهای توسعه‌یافته بخوانند.

زباله‌های الکترونیکی چیست؟

انواع زباله‌های الكترونيكي (E- Waste) عبارتند از تجهيزات فناوري اطلاعات، تجهيزات سرگرم‌كننده، تجهيزات ارتباط از راه دور، وسايل سمعي و بصري مانند ديسك فشرده، انواع مختلف پرينترها و تجهيزات آن‌ها مانند كاتريج، مدارهاي الكترونيكي پرينترها، باتري‌ها و...

دیجیتالی‌های خطرناک

تلفن‌های همراه، کامپیوترها، لپ‌تاپ‌ها و سایر وسایل دیجیتالی حاوی فلزات خطرناکی مانند سرب، کادمیوم و جیوه هستند که آب و هوا را آلوده می‌کنند. عنصر سمی "کادمیوم" عنصری سرطان‌زا محسوب می‌شود و "آرسنیک" می‌تواند به مسمومیت‌های شدید یا حتی مرگ منجر شود. "سرب" نيز مشکلاتی مانند کندذهنی، کم‌خونی و مسمومیت به دنبال دارد و در کنار همه این‌ها "جیوه" تاثیر مخربی بر سیستم ایمنی بدن دارد و آنزیم‌ها و ژن‌ها را تغییر می‌دهد و موجب آسیب دیدن سیستم عصبی از جمله وارد آمدن صدمه‌هايي به حس چشایی، بینایی و لامسه می‌شود. اما این مواد در کدام قطعات به کار گرفته شده‌اند؟ سرب و كادميويم در ساخت صفحه مدارات، اكسيد سرب و كادميوم در مانیتورها (monitor cathode ray tubes)CRT، جيوه در صفحات مانيتورهاي صفحه تخت به كار رفته است. همچنين در باتري‌هاي رايانه، پلاستيك‌هايی كه در كيس‌هاي رايانه استفاده مي‌شوند، كابل‌هاي معمولي و كابل‌هاي حاوي پلي وينيل كلورايد و لامپ‌هاي پرتو كاتودي که اكسيد سرب و باريوم دارند، كادميوم وجود دارد.

هر رايانه روميزي داراي 32 درصد پلاستيك، نزديك به 7 درصد سرب، 48 درصد آلومينيوم، مقاديري طلا، 2/0 درصد آهن، مقداري نقره و مقاديري فلزات سنگين و خطرناك مانند كادميوم، جيوه و آرسنيك است. با این حساب مي‌توان محاسبه كرد بازيافت 4 ميليون رايانه به جداسازي چه حجم عظيمي از عناصر ارزشمند و عناصر خطرناك مي‌انجامد كه مي‌تواند علاوه بر صرفه اقتصادي، جلو خطرات زيست محيطي را نيز بگيرد. بنابراين دفن يا سوزاندن اين زباله‌ها سبب ورود عناصر سنگين به آب‌هاي زيرزميني و گازهاي سمي به محيط زيست مي‌شود.

صادرات و واردات زباله الکترونیکی در جهان

شاید از صادرات و واردات زباله تعجب کنید. طبق قراردادی از سوی سازمان ملل در سال 1989 برای کنترل زباله‌های خطرناک که از کشورهای ثروتمند به کشورهای فقیر وارد می‌شود، هر کشور می‌تواند به صورت یک جانبه واردات این زباله‌ها را ممنوع کند و صادرکنندگان نیز پيش از فرستادن زباله باید موافقت کشور مقصد را کسب کنند. اما آمریکا که مهم‌ترین منبع تولید زباله دیجیتال و سمی محسوب می‌شود، هرگز این قرارداد را امضا نکرد و کشورهایی مانند چین نیز به خاطر پول، مقادیر زیادی از این ضایعات را وارد می‌کنند.

ایرانی‌ها و زباله‌های الکترونیکی؛ گام اول

بی‌شک اصطلاح زباله الکترونیکی برای ایرانی‌ها، اصطلاحی جدید است که شاید چندان هم جدی گرفته نشود. مدت کوتاهی است مسوولان به فکر زباله‌های الکترونیکی افتاده‌اند. یکی از اولین نهادهای دولتی که اين ماجرا را پيگيري مي‌كند، وزارت صنایع و معادن است که طرح از رده خارج کردن وسایل برقی فرسوده را دنبال می‌کند. هنوز به صورت کامل به اجرا درنیامده است. بر اساس طرح فوق خانواده‌ها می‌توانند با همکاری سازمان محیط زیست نسبت به بازیافت لوازم الکترونیکی فرسوده خود مانند لوازم خانگی، لوازم صوتی و تصویری و... اقدام کنند.

 طرح بازیافت

به دنبال نامه هشدارآمیز دادستان کل کشور به ريیس سازمان حفاظت محیط زیست مبنی بر تبعات دفع زباله‌هاي رایانه‌ای و مسوول دانستن این سازمان در پیگیری راهکارهای مربوط به امحاء صحیح، اصولی و کم‌خطر این زباله‌ها، هفته پیش خبر رسید که پیش‌نویس طرح بازیافت زباله‌های الکترونیک تهیه شده است.

سازمان حفاظت محیط زیست با همکاری دفتر الکترونیک وزارت صنایع این پیش‌نویس را تهیه کردند.

سيدمسعود ضيا دزفولي -کارشناس مسوول پسماندهای ویژه سازمان حفاظت محیط زیست کشور- خبر داد: برای احداث کارخانه‌های مورد نیاز بازیافت این زباله‌ها در شهرک‌های صنعتی و نقاط مختلف کشور با بخش خصوصی، واردکنندگان قطعات و دستگاه‌های دولتی مشورت خواهد شد.

جذب سرمایه‌‌گذار داخلی و خارجی

سید مسعود ضیا دزفولی، اعلام کرد: در حال حاضر برای احداث کارخانه‌های بازیافت، یک سرمایه‌گذار خارجی پیشنهاداتی به ما داده است که در صورت ارايه تضمین‌های لازم به او پیشرفته‌ترین کارخانه بازیافت بر اساس استانداردهای روز اروپا را در کشور احداث خواهد کرد. اما اگر سرمایه‌گذار خصوصی داخلی نیز برای این کار پیش‌قدم شود با هماهنگی‌هایی که با وزارت صنایع انجام داده‌ایم تسهیلات و کمک‌های زیادی از سوی صندوق ملی محیط زیست به او داده خواهد شد.

وی پیش‌بینی کرد حدود 6 ماه آینده کار کارشناسی در این زمینه پایان یابد و وارد بخش اجرایی کار شود.

از سوی دیگر وزارت صنایع اعلام کرده است از سال آینده از محل تسهیلات ارزی مبلغی به بازیافت زباله‌های الکترونیکی اختصاص می‌یابد.

مسوولانی که نمی‌دانند زباله الکترونیکی چیست؟

با توجه به رشد بازار وسایل الکترونیکی، کوتاه بودن عمر مفید این دستگاه‌ها و قانون جهانی بازیافت زباله‌های الکترونیکی، فکر می‌کنید وضعیت زباله‌ها، محیط زیست و سلامتی در کشورمان در چه مرحله‌ای قرار دارد؟ با توجه به تهیه پیش‌نویس بازیافت زباله‌های الکترونیکی، فعالان بازار سخت‌افزار و واردکنندگان چه پیشنهاد و راهکاری برای بازیافت زباله‌های الکترونیکی ارایه می‌دهند و دغدغه بخش خصوصی در این‌باره چیست؟ آیا بخش خصوصی قادر به سرمایه‌گذاری در این زمینه است یا خیر؟

برای یافتن پاسخ این پرسش‌ها باید به سراغ صنف فعالان رایانه می‌رفتیم؛ صنفی که سازمان نظام صنفی رایانه‌ای ادعای نمایندگی آن را دارد. مرتبط‌‌ترین کمیسیون سازمان به این موضوع، کمیسیون سخت‌افزار بود. اما در گیر و دار کسب اطلاعات و پیشنهادات و راهکارهای بخش خصوصی از طریق این صنف، آنچه بیش از زباله‌های الکترونیکی باعث نگرانی‌مان شد، بی‌اطلاعی مسوولان صنف نسبت به چنین مقوله‌ای بود. اين بی‌اطلاعی ناشی از بی‌توجهی آن‌ها به مقوله‌ای است که به لحاظ اهمیت و رابطه مستقیم با سلامت انسان و محیط زیست، این روزها به دغدغه جهانی تبديل شده است. نه تنها مسوول کمیسیون سخت‌افزار سازمان نظام صنفی، بلکه نایب رییس و عضو هیات رییسه سازمان نظام صنفی از اظهار نظر پیرامون زباله‌های الکترونیکی در ایران خودداری کردند. این خودداری نه برای محرمانه نگهداشتن اطلاعات و برنامه‌ها بلکه به دلیل ناآگاهی نسبت به مسئله روز جهان بود. با وجود بی‌اهمیت قلمداد کردن بازیافت و دفع زباله‌های الکترونیکی در کشور از سوی بزرگ‌ترین نماینده بخش خصوصی (سازمان نظام صنفی رایانه‌ای کشور) آیا می‌توان روی فعالان بازار بزرگ سخت‌افزار ایران برای فرهنگ‌سازی و همکاری با برنامه‌های تعریف شده دولت در این زمینه حساب کرد؟

راه‌حل‌های جهانی

یکی از اعضای سازمان ملل راه‌حل‌هایی برای رفع این معضل پیشنهاد کرده است. ازجمله این راه‌حل‌ها مي‌توان به توسعه برنامه بازیابی رایانه‌های شخصی و تلفن‌هاست، مانند اقدام شرکت Dell یا کاهش استفاده از فلزات سمی در تولید قطعات مانند اقدام شرکت Apple.

بتازگي نمایندگان 70 کشور جهان در بالی اندونزي جمع شدند تا راه‌حلی برای دفع زباله‌های الکترونیکی بیابند و کمترین آسیب را به محیط زیست بزنند. با اين حال هنوز گزارشی از این نشست منتشر نشده است.

آنچه بدیهی‌ است نیاز متفاوت کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه به راهکارهایی متفاوت برای  بازیافت یا دفع زباله‌های الکترونیکی است. کشورهایی مانند ایران که بیشتر مصرف‌کننده و واردکننده هستند تا  تولید‌کننده، نمی‌توانند راهكارهایی که Apple و Dell استفاده کرده‌اند را در بازار خود پیاده کنند زيرا در کشوری مانند ایران تولیدکننده‌ای وجود ندارد. هر چند وضعیت کشورهای مصرف‌کننده به سیاست کشورهای تولید‌کننده که سهم عمده‌ای از صادرات به بازارهای جهانی را دارند، وابسته است.

سرانه تولید زباله در ایران

مدير ‌عامل سازمان بازيافت و تبديل مواد شهرداري تهران، سرانه توليد زباله هر شهروند پايتخت‌نشين را 800 تا 850 گرم و سرانه توليد زباله براي هر ايراني را 600 تا 650 گرم اعلام کرد. زباله‌های الکترونیکی نیز بخشی از این زباله‌هاست. بر اساس گزارشات منتشر شده در ایران فقط 8 درصد از زباله‌ها بازیافت و 92 درصد آن دفن می‌شود. به روایت آماری که سازمان بازیافت و تبدیل مواد شهرداری تهران اعلام کرده است با احتساب جمعيت حدود 70 ميليوني ايران مي‌توان حساب کرد روزانه حدود 47 هزار تن زباله 23هزار تن زباله شهري، 16هزار تن زباله روستايي‌، 8000 تن زباله صنعتي و حدود 500 تن زباله بيمارستاني در کشور انباشته و جمع‌آوري می‌شود. خطر آنجاست که سهم زباله‌های الکترونیکی که زیرمجموعه زباله‌های صنعتی به شمار می‌روند، با رواج استفاده از وسایل دیجیتالی و الکترونیکی، با توجه به کوتاه بودن عمرشان هر روز افزایش می‌یابد.

اين در حالي است كه جایگاه وضعيت محيط زيست ايران در ميان 146 كشور دنیا، رتبه 132 را به خود اختصاص داده.

زباله‌های الکترونیکی در ایران

سازمان محیط زیست بتازگی آماری از تولید زباله‌های الکترونیکی در کشور منتشر کرده است که نشان می‌دهد تهران بیش از سایر شهرها زباله الکترونیکی تولید می‌کند. این امر می‌تواند چند دلیل داشته باشد كه از جمله جمعیت بیشتر، استفاده بیشتر از وسایل الکترونیکی و تمرکز سازمان‌های دولتی -که در تولید زباله‌های الکترونیکی نقش پررنگی دارند- است.

هرچند نسبت زباله‌های الکترونیکی تهرانی‌ها به سایر شهرها مشخص نشده‌ اما اعلام شده در حال حاضر 4 میلیون قطعه زباله الکترونیکی در کشور موجود است که نه دفع شده و نه مورد بازیافت قرار گرفته.

زباله‌های الکترونیکی در دیگر کشورها

در حال حاضر هندی‌ها دارای 1/38 ميليون كامپيوتر از رده خارج هستند. این آمار وقتی افزایش چشمگیری می‌یابد که توليدكنندگان اين كشور سالانه 1050 تن زباله الكترونيكي به آن اضافه كنند. البته اين رقم نسبت به 20 ميليون كامپيوتر غيرقابل استفاده امريكا كمتر است.

اروپایی‌ها در این زمینه دست به اقدامات جدی‌تری زده‌اند زيرا بريتانيا قانون جديدي براي ملزم كردن شركت‌ها به بازيافت قطعات سخت افزاري خارج از رده تصويب كرده است.

از آنجا که چین از بزرگ‌ترین زباله‌دان‌های الکترونیکی است که از دیگر کشورها نیز واردات زباله دارد محققانش در تکاپوی یافتن راه‌حل‌های بهتر برای دفن یا بازیافت زباله‌های الکترونیکی‌اند. محققان چيني به روش جديدي براي بازيافت مواد مفيد از بوردهاي الكترونيكي كامپيوترها، تلفن‌هاي همراه و ساير تجهيزات الكترونيكي از رده خارج دست يافته‌اند كه با استفاده از آن مواد سمي موجود در اين بوردها وارد محيط زيست نمي‌شود.

به طور کلی آمارها نشان می‌دهد کشورهاي اروپايي و آمريکايي سالانه بيش از 7/8 ميليون تن زباله الکترونيکي توليد مي‌کنند. به رغم تدابير امنيتي اشاره شده در کنوانسيون باسل- که صادرات زباله‌های الکترونيکي را ممنوع مي‌کند- این کشورها بخش اعظم زباله‌های الکترونيکي سمي خود را به کشورهاي جهان سوم صادر مي‌کنند.

آمار رایانه‌هایی که می‌آیند و می‌روند

مؤسسه گارتنر طي تحقيقاتی جديد اعلام كرده تعداد رايانه‌هاي موجود در جهان از مرز يك ميليارد گذشته است. بر این اساس به طور متوسط از هر 7 نفر در جهان، يك نفر از رايانه استفاده می‌کند و اين حاصل رشد 12 درصدي تعداد رايانه‌ها در هر سال نسبت به سال گذشته است.

پيش‌بيني‌ها نشان مي‌دهد قرار است يك ميليارد رايانه در 6 سال آینده  در كشورهاي در حال توسعه به فروش برسد. طبیعی است که  در كنار اين رشد چشمگير، ميزان زباله‌هاي الكترونيكي نيز افزايش یابد.

گزارشات منتشر شده حكايت از آن دارد که با توجه به سرعت پيشرفت تكنولوژي در عرصه كامپيوتر و الكترونيك عمر مفيد اين تجهيزات و كالاها در جهان 2 تا 3 سال و در ايران تا 5 سال و يا بيشتر است.

از سوی دیگر قانون جهانی بازیافت زباله‌های الکترونیکی می‌گوید بازیافت زباله‌های الکترونیکی به میزان 4 کیلوگرم به ازای هر نفر الزامی است.