آموزش الكترونيكي در ايران، اصطلاحي فاخر

شبنم كهن‌چي- مقوله آموزش الكترونيكي در جهان، مقوله تازه‌اي نيست. مدت‌هاست بحث‌هاي ابتدايي درباره اين موضوع به پايان رسيده و اگر اين روزها درباره‌اش در سايت‌ها و نشريات خارجي مطلبي مي‌خوانيم، ديگر پيرامون تعريف آموزش الكترونيكي، مزايا و فرهنگ‌سازي براي آن نيست. مدت‌هاست آن سوي زمين، آموزش به شيوه‌هاي نوين در فضاي مجازي جايگزين روش سنتي شده و ديگر نيازي به شناساندن آن احساس نمي‌شود. در ايران، هرچند بسياري با اصطلاح آموزش الكترونيكي به واسطه برگزاري سمينار‌ها، انتشار مقالات و گزارش‌هاي مختلف آشنايي دارند، اما مانند كودك نوپايي ست كه هنوز راه نيفتاده.

با وجود تكرار بي‌اندازه اين اصطلاح طي سال‌هاي گذشته، مقوله آموزش الكترونيكي در كشور به توليد و فروش سي‌دي‌ها و دي‌وي‌دي‌ها محدود شده است. اين در حالي است كه آموزش الكترونيكي، آموزشي مبتني بر وب به شمار مي‌رود.

در حالي كه آمارها نشان مي‌دهد در كشورهاي توسعه‌يافته و در حال توسعه، آموزش الكترونيكي سهم 85 درصدي از يادگيري را در جوامع به خود اختصاص داده است، اين رقم در كشور ما به يك درصد مي‌رسد.

به اين ترتيب به نظر مي‌رسد آموزش الكترونيكي تنها اصطلاحي فاخر براي ايران است تا هنگام تدوين برنامه‌ها روي كاغذ بنويسيم، يا در سالن‌هاي باشكوه، سميناري به نامش ترتيب دهيم و مقاله‌اي درباره‌اش بخوانيم و بگوييم مي‌دانيم اين آموزش الكترونيكي چيست و بس. اين‌گونه نيست كه طرحي اجرا كنيم و در عمل خواهان توسعه و پيشرفت در اين حوزه باشيم. اين اصطلاح نيز مانند بسياري از اصطلاحات ديگر، پشت ويترين تعاريف و كاغذهاي نوشته شده مانده است.

شكي نيست كه علاوه بر فرهنگ‌سازي، رواج و جايگزيني اين شيوه نيازمند فراهم كردن امكانات مناسب براي استفاده از اين شيوه است. ازجمله اين امكانات مي‌توان به اينترنت با سرعت بالا، محتواي مناسب، به‌كارگيري روش‌هايي براي كاهش هزينه و... اشاره كرد.

اما در اين ميان اينترنت با كيفيت بالا از اصلي‌ترين گزينه‌هاست.

دسترسي به اينترنت

يكي از عوامل زمينه‌ساز براي گسترش آموزش الكترونيكي در جامعه، افزايش و سهولت دسترسي به اينترنت است؛ خدماتي با كيفيت و سرعت بالا.

شايد اگر به آمار منتشر شده در گزارش‌ها و تحليل‌هاي مختلف اشاره كنيم، با برچسب آمار غيررسمي از اهميت مسئله بكاهيم. اگر فرض را بر اين بگذاريم كه آمار اعلام شده از سوي يك مقام دولتي وجاهت بيشتري دارد، ايران باز هم از نظر آموزش الكترونيكي و دسترسي به اينترنت نسبت به بيشتر كشورهاي در حال توسعه عقب است. معاون وزير ارتباطات در نيمه پاييز اعلام كرد؛ در حال حاضر میزان دسترسی ايراني‌ها به اینترنت نسبت به ساير كشورها کمتر از 15 درصد است  كه این میزان در میان جوانان به کمتر از 33 درصد می‌رسد.

هرچند آمارهاي رسمي حكايت از افزايش ضريب نفوذ و گسترش اينترنت پرسرعت در كشور دارد، اما نمي‌توان انكار كرد كيفيت و سرعت اينترنت در ايران با توجه به قطعي‌ها و اختلالات اينترنت، زير ساخت مناسبي براي آموزش الكترونيكي مهيا نمي‌كند. از همين‌رو متاسفانه آموزش از طريق سي‌دي و دي‌وي‌دي، اين روزها آموزش الكترونيكي نام گرفته است.

آغاز در ايران

زمزمه‌هاي رواج آموزش الكترونيكي در كشور بين سال‌هاي 77 و 78 شنيده شد و از دانشگاه پيام نور مي‌توان به عنوان پرچمدار اين نوع از آموزش در كشور نام برد. اين دانشگاه بين سال‌هاي 78 تا 80 به صورت محدود تعدادي از واحد‌هاي درسي خود را به اين شيوه در اختيار دانشجويان خود قرار داد.

آغاز در خارج از ايران

گزارش‌‌هاي منتشر شده نشان مي‌دهد آموزش در فضاي مجازي در دنيا بين سال‌هاي 1850 تا 1900 متولد شد. اين در حالي است كه تا پا گرفتن ‌آن و جدي گرفتنش در آمريكا و اروپا چند سال طول كشيد. پايان دهه 90 بود كه در واقع اهميت آموزش الكترونيكي آشكار و سرمايه‌گذاري روي آن آغاز شد.

سال 1921 اولين راديو آموزشي دانشگاهي راه‌اندازي شد كه اولين پايه شکل‌‌گيري آموزش الکترونيکي به شمار مي‌آيد. اختراع راديو و تلويزيون اگرچه تأثير بزرگي بر آموزش الکترونيکي گذاشت اما چهره واقعي اين پديده با ظهور کامپيوتر و ابداع شبکه اينترنت نمايان شد. در سال 1984 انستيتو فناوري نيوجرسي اولين دوره کارشناسي و کارشناسي ارشد در رشته مهندسي را به صورت آنلاين راه‌اندازي کرد. دانشگاه فونيکس در سال 1989 و دانشگاه مجازي کاليفرنيا با ائتلاف 100 دانشکده و دانشگاه و 1500 درس گام‌هاي بعدي را برداشتند.

آموزش الكترونيكي، ايران، حال

گزارش‌ها و تحقيقات نشان مي‌دهد در حال حاضر 13 دانشگاه در داخل كشور آموزش الكترونيكي را به عنوان يكي از شاخه‌هاي فعاليتي دنبال مي‌كنند. اين دانشگاه‌ها عبارتند از: دانشگاه تهران، شيراز‌، علم و صنعت، البرز، علوم و حديث، صنعتي شريف، اصفهان، خواجه‌نصير، شهيد بهشتي، تربيت مدرس، قم، دانشگاه پيام‌نور.

علاوه بر دانشگاه‌ها، آموزش و پرورش استان خراسان نيز اين مسئله را پيگيري مي‌كند. همچنين آموزشگاه‌هايي مانند آموزش زبان انگليسي از راه دور، مركز آموزش‌هاي الكترونيك، مركز اسلامي از راه دور و واحد آموزش مجازي نيروي انتظامي و دانشگاه صنعت آب و برق‌ نيز فعال هستند.

در دو روستا (شاهكوه و قرن‌آباد) كه به عنوان اولين روستاهاي اينترنتي در كشور مطرح شدند نيز آموزش الكترونيك ارايه مي‌شود.

اهميت آموزش الكترونيكي كم‌كم پررنگ مي‌شود دليل اين ادعا راه‌اندازي دبستان الكترونيكي است كه امسال كار خود را آغاز كرده. در دبستان "پیشتازان کامپیوتر ایران" تمامي آموزش‌های علمی، مبتنی بر تکنولوژی‌های نوین کامپیوتری است. در اين دبستان تمامی برنامه‌های آموزش و پرورش و محتواي طراحي و تبيين شده اين وزارتخانه ابتدا توسط استادان فن به نرم‌افزارهای کامپیوتری تبديل و سپس با استفاده از آخرین روش‌هاي آموزشی به کودکان، آموزش داده می‌شود.

آموزش الكترونيكي، خارج از ايران، حال

از فعاليت در حوزه آموزش الكترونيكي در كشورهاي توسعه يافته يا در حال توسعه، نمي‌توان آمار مشخصي ارايه كرد زيرا اين فعاليت‌ها به حدي گسترده و همگاني شده‌اند كه محدوديتي ندارند. بسياري از دانشگاه‌ها، مراكز و موسساتي كه در اين حوزه فعاليت مي‌كنند داراي شعباتي در چندين كشور هستند.

آموزش الكترونيكي به چند شكل

امروز در عصر اطلاعات و ارتباطات نه‌تنها دانشجويان و دانش‌آموزان به آموزش نياز دارند بلكه تمام افرادي كه در جامعه نقشي بر عهده دارند نيز نيازمند دانش و اطلاعات‌ به‌روز هستند.

به همين دليل نمي‌توان گفت آموزش الكترونيكي فقط به دانشجويان و دانش‌آموزان اختصاص دارد. كارمندان در سازمان‌ها و موسسات دولتي و غير دولتي نيز از جمله افرادي هستند كه براي بالا بردن كارايي خود و در نتيجه سوددهي موسسات بايد در مقاطع زماني مختلف و نزديك به هم در حوزه كاري خود تحت آموزش قرار گيرند. اگر براي اين آموزش‌ها از شيوه‌هاي نوين و فناوري‌هاي روز استفاده كرد موفقيت در پي آن خواهد آمد. در عصري كه  فناوري‌هاي نوين و شيوه‌هاي تازه دنياي مجازي در حال تغيير روش زندگي انسان‌هاست، براي موفقيت در چنين دنيايي بايد همگام با چرخه تحولات پيش رفت.

البته استفاده از آموزش الكترونيكي به خصوص در ايران بيشتر ميان دانشجويان و دانش‌آموزان رواج دارد تا بين موسسات، مراكز تجاري و خدماتي. اين در حالي است كه استفاده از اين نوع آموزش براي ارتقاي توانايي و مهارت كاركنان نه‌تنها باعث كاهش هزينه‌هاي اجراي آموزش و افزايش بهره‌وري مي‌شود بلكه صرفه‌جويي در زمان و حذف تردد كاركنان به محل‌هاي آموزشي را نيز در پي دارد.

متاسفانه مديران همچنان ترجيح مي دهند از روش‌هاي سنتي براي آموزش استفاده كنند.

محتوا

تنها مشكلي كه باعث شده آموزش الكترونيكي قدم‌هاي كوچكي بردارد و همچنان در ابتداي راه بماند، آماده نبودن زيرساخت‌هاي لازم براي دسترسي به اينترنت با كيفيت مناسب نيست. توليد محتوا يكي از ديگر مباحثي است كه پس از دسترسي به اينترنت، مي‌تواند در جذب افراد براي استفاده از اين شيوه آموزش نقش پررنگي داشته باشد.

اگر ناديده بگيريم كه آموزش الكترونيكي در كشور به اشتباه استفاده از سي‌دي و دي‌وي‌دي، شناخته شده است، متاسفانه محتواي اين سي‌دي‌ها و دي‌وي‌دي‌ها نيز از كيفيت بالايي برخوردار نيستند.

هرچند شوراي عالي اطلاع‌رساني در دور جديد فعاليت‌هايش -كه همزمان با دولت نهم آغاز شد- روي توليد محتوا تمركز و براي ارتقاي كيفيت آن نيز بودجه دريافت كرد و جشنواره ترتيب داد و آيين‌نامه و طرح نوشت، اما توليد محتوا در ايران همچنان ضعيف است.

آموزش الكترونيكي يا مرور كتب درسي

  تصور بسياري افراد از توليد محتوا و آموزش الكترونيكي، گنجاندن كتاب‌هاي درسي و تست و آزمون در سي‌دي است. براي تغيير اين نگاه به فرهنگ‌سازي و تحول نيازمند است كه به نظر مي‌رسد متولي اين امر نيز شوراي عالي اطلاع‌رساني و اجراي درست و مناسب طرح‌هايي مانند تسماست.

تعريفي كه از آموزش الكترونيكي ارايه شده اين است: فرآیندی كه در طول آن یاددهی، یادگیری به صورت تعاملی، مشاركتی و به صورت برخط یا آفلاین انجام می‌گیرد.

هر چند ما از ضعف كشور در اين حوزه گلايه داريم اما به آن معني نيست كه تا به حال هيچ كاري در زمينه آموزش الكترونيكي انجام نشده است.

دو كميته و يك موضوع

چندي پيش وزارت علوم و تحقیقات و فناوري كمیته‌ای تشكيل داد كه مسوول سیاست‌گذاری‌ها، تدوین سند راهبردی، تعیین استانداردها و آموزش الكترونیكی است. به نظر مي‌رسد چنين كميته‌اي با تمركز روي اين مبحث بتواند قدم‌هاي مفيدي در خصوص فرهنگ‌سازي و گسترش آموزش الكترونيكي بردارد.

البته اين كميته سواي كميته‌اي است كه بين سال‌هاي 83 و 84 آغاز به كار كرد و بنا بود بر جنبه‌هاي قانوني آموزش الكترونيكي تمركز كند.

وزارت علوم از جمله دستگاه‌هاي دولتي به شمار مي‌رود كه در اين زمينه تا به حال فعاليت‌هايي انجام داده است. از جمله اين فعاليت‌ها مي‌توان به تدوين استانداردهاي آموزش الكترونيكي در كشور اشاره كرد كه بين سال‌هاي 81 تا 83 تدوين شد. اما تدوين اين دستورالعمل‌ها كارساز نيست، ما به دستگاه يا سازماني نياز داريم كه بر رعايت چنين استانداردهايي نظارت كند.

استانداردهاي ملي

پس از گذشت حدود 8 سال از گام برداشتن‌هاي آرام آموزش الكترونيكي در راه توسعه و پيشرفت، پايان بهار امسال استانداردهاي ملي آموزش الكترونيكي به تصويب موسسه استاندارد و تحقيقات صنعتي ايران رسيد.

مسوولان اين موسسه هدف از به كارگيري  این استاندارد را تعیین الزامات اجرایی دوره‌ آموزشی به صورت الکترونیکی اعلام كردند كه کاربرد آن برای طراحی، اجرا و مدیریت آموزش‌های الکترونیکی در مراکز آموزشی است.

اسامي شرورهاي اينترنتي در سال 2008 اعلام شد    

شركت امنيتي MessageLabs فهرستي از جرايم اينترنتي عمده سال 2008 را منتشر كرد و به بدترين بدافزارهاي سال عنوان 9 شرور را داد.

ورم استورم؛ اين بدافزار در سال 2008 به طور گسترده منتشر شد و امكان شكل‌گيري يكي از بزرگ‌ترين شبكه رايانه‌هاي آلوده - بوت نت - تاريخ را فراهم كرد و بنا بر برآوردها در زمان اوج دو ميليون رايانه آلوده در جهان را به كنترل درآورد.

هرزنامه موتور جست‌وجو؛ هرزنامه‌نويسان اوايل سال 2008 به بهره‌برداري از امكان هدايت موتورهاي جست‌وجو به صفحه‌هاي ديگر اقدام كردند. اين تكنيك به آن‌ها امكان مي‌داد لينكي از يك تقاضاي جست‌وجوي معتبر را داخل يك پيام ايميل قرار دهند. به اين ترتيب هرزنامه‌نويسان با پنهان كردن وب‌سايت ارسال كننده هرزنامه از مكانيسم‌هاي تشخيص ضد هرزنامه قديمي عبور كردند زيرا سايت‌هاي موتور جست‌وجو به عنوان مخرب مشخص نمي‌شوند.

شكستن سيستم CAPTCHA؛ هكرها براي نخستين بار در ماه فوريه سال 2008 موفق شدند به سيستم‌هاي فيلترينگ ضدهرزنامه CAPTCHA سرويس‌هاي ايميل وب نفوذ و به محض رد شدن از آن‌ها و سوءاستفاده از سرويس‌هاي ايميل رايگان حجم بالايي از هرزنامه را ارسال كنند.

تروژان‌هاي هدفمند؛ اين تروژان‌ها چند سالي است مشغول فعاليت هستند اما نسخه‌هاي جديد آن‌ به دليل تنوع كدشان همچنان از شناسايي توسط سيستم‌هاي آنتي‌ويروس مي‌گريزند. بيادماندني‌ترين تروژان هدفمند 2008 يك سايت مدافع حقوق مصرف‌كنندگان آمريكا و سازمان دهندگان المپيك را جعل كرد. از آغاز سال 2008 حمله‌هاي تروژان‌هاي هدفمند به حدود 80 درصد در روز افزايش يافته‌اند.

بدافزارهاي مبتني بر وب؛ مجرمان اينترنتي در ماه آوريل براي سود بردن از فرصت و ناآشنايي كاربران از حمله‌هاي شكل گرفته در اينترنت از بدافزارهاي مبتني بر وب استفاده كردند. در ماه ژوييه سال 2008 شمار وب‌سايت‌هاي جديد و مخربي كه روزانه مسدود مي‌شدند 91 درصد افزايش يافت و اين تهديدات را به سطح بالايي رساند. اين افزايش يك‌باره به دليل شمار وب سايت‌هايي بود كه در حمله‌هاي معروف به تزريق SQL آلوده شدند.

ميزباني برنامه‌هاي هرزنامه‌اي؛ در ماه مي سال 2008 هرزنامه‌نويسان راهي را كشف كردند و با استفاده از لينك‌ها به اسناد آنلاين ميزباني شده‌ در سرويس برنامه‌هاي اينترنتي كه توسط فيلترهاي هرزنامه سنتي مسدود نمي‌شوند به ارسال هرزنامه پرداختند.

اسرايزبي؛ اين ويروس كه طبق برآوردها بيش از 3/1 ميليون رايانه را آلوده كرد، مسوول 50 درصد از كل هرزنامه‌ها در سال 2008 است. اين شبكه رايانه آلوده در كلاهبرداري از برخي بانك‌ها مورد استفاده قرار گرفت و نشانگر تغيير جهت كلاهبرداري‌هاي اينترنتي به بانك‌هاي دولتي كوچك‌تر و موسسات اعتباري شد.

هرزنامه اوباما؛ در سال 2008 كه سال انتخابات رياست جمهوري در آمريكا بود هرزنامه‌هاي سياسي شايع شد و دو جريان هرزنامه‌اي از باراك اوباما براي جلب توجه كاربران استفاده كردند. اولي ادعا مي‌كرد ساعت يا قرص مي‌فروشد و دومي با استفاده از موضوع اوباما در 85 درصد موارد و موضوع رقيب وي (مك كين) در 15 درصد موارد هرزنامه‌هاي مربوط به انتخابات را منتشر مي‌كرد.

كلاهبرداري فيشينگ در ارتباط با بحران مالي؛ با وخيم‌تر شدن بحران مالي، Messagelab شاهد افزايش حمله‌هاي فيشينگ شد كه در ماه‌هاي سپتامبر و اكتبر از مشتريان بانك‌ها كلاهبرداري مي‌كردند. بين ماه‌هاي اوت و سپتامبر حمله‌هاي فيشينگ 16 درصد و بين ماه‌هاي سپتامبر و اكتبر تا 103 درصد افزايش يافت. هدف اين حمله‌ها بانك‌هاي ملي و جهاني، بانك‌هاي دولتي كوچك‌تر، موسسات مالي و سايت‌هاي فروش آنلاين بودند.

آيا ويروس‌هاي كلاسيك دوباره جان مي‌گيرند؟!

نرم‌افزارهاي مخرب و حمله‌هاي رايانه‌اي در سال 2009 ميلادي، طبق روند فعلي و عادي خود پيش خواهند رفت. اين روند شامل افزايش تعداد،‌ تنوع، پيچيدگي و تشخيص ديرهنگام توسط برنامه‌هاي ضدويروس خواهد بود.

بنا بر گزارش شركت امنيتي Panda Security، ويروس‌هاي تركيبي با قابليت ايجاد آسيب‌پذيري در سيستم‌ها و وارد كردن ساير انواع بدافزار،‌ يكي از مهم‌ترين معضلات امنيتي سال 2009 باقي خواهند ماند. همچنين ضدويروس‌هاي جعلي و تروژان‌هاي Banker نيز سهم عمده‌اي از خرابكاري‌هاي سال آتي را به خود اختصاص مي‌دهند.

بر اساس اعلام پاندا، با اين وجود، زمينه‌هاي جديدي مانند بحران جهاني اقتصاد، افزايش نرخ بيكاري و باز شدن فضا براي ظهور مجدد ويروس‌هاي كلاسيك، سال 2009 را با انواع جديدي از تهديدها مواجه خواهد كرد.

- بحران جهاني اقتصاد و بحران امنيت اطلاعات رايانه‌اي...

در ماه‌هاي پاياني سال 2008 ميلادي و با آغاز بحران اقتصادي جهان، لابراتوارهاي امنيتي پاندا با بررسي وضعيت جهاني امنيت IT به نتايج جالب توجهي رسيده‌اند. اين نتايج نشان مي‌دهند كه با هر بار سقوط مقطعي بازارهاي سرمايه و سهام، موج كوبنده‌اي از كدهاي مخرب، فضاي اينترنت را درمي‌نوردند و تجهيزات رايانه‌اي را با تهديد مواجه مي‌كنند.

به‌طور مشابه با افزايش نرخ بيكاري ناشي از شرايط فعلي اقتصاد و اخراج تعداد زيادي از كارمندان شاغل در شركت‌ها و سازمان‌هاي بحران زده، ميزان هرزنامه‌هاي آلوده به كدهاي مخرب با موضوع استخدام و پيشنهاد كار افزايش مي‌يابد. اين هرزنامه‌ها در بسياري از موارد به منظور جمع‌آوري اطلاعات، جعل هويت و نفوذهاي غيرمجاز طراحي و منتشر مي‌شوند.

بر طبق پيش‌‌بيني‌هاي پاندا اين معضل امنيتي در سال 2009 نيز متناسب با وضعيت اقتصادي دنيا، چشمگير و قابل توجه خواهد بود.

در بحران اقتصادي پيش رو، كاربران ناآگاه و غيرحرفه‌اي اينترنت كه بسادگي فريب خورده و اطلاعات محرمانه و شخصي خود را از دست مي‌دهند، بهترين و مؤثرترين ابزار براي انجام پولشويي و سرقت غيرمستقيم پول از ساير حساب‌هاي بانكي هستند.

- بازگشت ويروس‌هاي خاكستري!

پيشرفته شدن ابزار و روش‌هاي تشخيص كدهاي مخرب، سازگاري آن‌ها با روش‌هاي مدرن تخريب و تمركز آن‌ها براي رديابي ويروس‌هاي پيشرفته،‌ تلاش‌هايي را هرچند اندك، براي استفاده از ويروس‌هاي قديمي و منسوخ، موجب شده است.

بنا بر اعلام پاندا اين روند در سال 2009 پررنگ‌تر و محسوس‌تر خواهد بود زيرا با وضعيت حفاظتي موجود، شايد ويروس‌هاي كلاسيك با ريسك امنيتي پايين‌تر، بتوانند در نفوذ و تخريب مؤثرتر باشند.